Atiso là một loài cây thân thảo lá gai, thuộc họ Cúc (Asteraceae), tên khoa học là Cynara Scolymus. Atiso được người Pháp đưa vào Việt Nam từ khoảng những năm 40 của thế kỷ 20 và được trồng nhiều nhất là ở Đà Lạt (Lâm Đồng). Cây Atiso có thể cao tới 1,5 - 2 mét khi trưởng thành. Lá cây dài từ 50 - 80cm. Phần lá có dạng hình trứng, mép lá hình răng cưa, hoa nở ở phần đỉnh ngọn cây. Hoa Atiso có màu tím hạt, tràng hoa màu vàng hồng hoặc màu tía. Phần lông thô và đài hoa màu đỏ bao quanh lấy quả. Khi Atiso già đi, hoa sẽ bị héo, chuyển sang màu nâu, phần quả bên trong sẽ cứng lại như gỗ.

Cây Atiso được người dân sử dụng với nhiều mục đích khác nhau. Atiso Đà Lạt không chỉ ăn được phần hoa mà cả rễ, thân, lá đều dùng được. Các phần này thường được sấy khô tạo nên những loại trà túi lọc thanh nhiệt, giải độc. Cụm hoa tươi thường dùng như một món rau, hoa sấy khô dùng nấu trà hoặc nấu các món hầm. Atiso Đà Lạt có công dụng lợi mật, ổn định và giúp gan thải độc, thanh lọc cơ thể, mát gan, bổ thận, phòng ngừa các bệnh xơ vữa động mạch, hạ cholesterol.

Nhờ tác dụng thanh nhiệt, hỗ trợ chức năng gan và cung cấp nhiều dưỡng chất, hoa atiso còn có thể chế biến thành nhiều món ăn thơm ngon, bổ dưỡng.

Khác với bông Atiso tươi thường dùng để hầm giò heo, sấy khô để đun nấu, cọng Atiso là phần lá mềm, dễ chế biến, mang lại hương vị mới lạ và giàu dinh dưỡng.

Mùa thu hoạch Atiso thường bắt đầu từ tháng 1 đến tháng 3 hàng năm. Thời điểm thu hoạch thích hợp nhất là lúc nụ hoa Atiso vừa nhú, độ lớn vừa đủ non, nếu hái khi nụ lớn quá thì sẽ giảm bớt dưỡng chất, nụ bị cứng và ăn có vị đắng. Vào mùa thu, khi các lá đài mềm tươi chuyển màu đỏ đậm, người dân sẽ tập trung hái hoa Atiso trong khoảng 15-20 ngày. Thường Atiso thu hoạch 6 lứa lá thì để cây nuôi hoa và một cây có rất nhiều hoa, có những bông hoa đường kính trên 10cm, khi thu lá Atiso trong vòng 24 giờ sẽ phải đưa đến nhà máy để chế biến. Cây Atiso có 2 loại là hoa xanh và hoa tím. Hoa xanh thường sử dụng làm nguyên liệu chế biến các món ăn nhiều hơn, còn hoa tím thường để làm dược liệu. Cả 2 loại này đều thu hoạch khoảng tháng 3, tháng 4 Dương lịch. Sau khi thu hoạch hoa xong, người làm vườn sẽ đào cả gốc và rễ làm trà hoặc bán cho các đầu mối.

Để cây hoa Atiso đạt chất lượng và cho dược tính cao, người nông dân của vùng trồng Đà Lạt đã áp dụng các tiêu chuẩn trồng trọt từ VietGAP, tuân thủ quy trình làm đất, chọn giống, kỹ thuật trồng cây trên ruộng, quy trình chăm sóc, cách phòng trừ sâu bệnh, thu hoạch và sơ chế hoa Atiso... Ngày nay, từ nguồn nguyên liệu tươi, người dân và doanh nghiệp địa phương đã phát triển nhiều dòng sản phẩm như trà atiso túi lọc, trà atiso hòa tan, cao atiso, hoa atiso sấy khô, bột atiso và các loại nước uống từ atiso. Các sản phẩm được đóng gói đẹp mắt, thuận tiện bảo quản và vận chuyển, phù hợp làm quà tặng.

Với giá trị dinh dưỡng, hương vị thanh mát và ý nghĩa chăm sóc sức khỏe, atiso Lâm Đồng không chỉ là một đặc sản tiêu biểu của vùng cao nguyên mà còn là món quà ý nghĩa dành tặng người thân, bạn bè sau mỗi chuyến đi.

--------------------------------------------------------------------