TOP 100 Hồng bảo Kỷ lục Thế giới tại Việt Nam (P.31) Phố Hiến (Hưng Yên): 'Thứ nhất Kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến' – [VIETKINGS-TOPPLUS đề cử]

03-04-2024

(topplus.vn) Phố Hiến – đô thị cổ một thời, nức danh với câu ca: “Thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến”, đã từng là thương cảng lớn, trung tâm thương mại giao lưu quốc tế sầm uất và phồn thịnh trong suốt hai thế kỷ XVI – XVII. Phố Hiến ngày nay mang sự hòa quyện giữa nét đẹp truyền thống và sự bình yên hiện đại. Với kiến trúc cổ kính, Phố Hiến sẽ đưa du khách trở về quá khứ với những con đường đá, những mái ngói truyền thống và những di tích lịch sử độc đáo.

 

Các tài liệu lịch sử như: “Đại việt sử ký toàn thư“, “Đại nam nhất thống chí“ đều cho biết từ thế kỷ XIII đã có người Trung Quốc sang lánh nạn ở Phố Hiến và cùng với người bản địa lập nên làng Hoa Dương, điều này còn được lưu lại trong thần tích, thần phả của đền Mẫu và ở đình Hiến. Với những làng xóm tụ cư ngày càng đông, chợ và bến buôn bán cũng xuất hiện. Người Trung Quốc và người Nhật Bản là những người ngoại quốc đầu tiên có mặt ở Phố Hiến. Tuy nhiên, những dấu tích về sự cư trú của người Nhật ở đây rất mờ nhạt, trong khi đó người Trung Quốc lại được thấy như một bộ phận không thể thiếu của đô thị cổ Phố Hiến. Trong suốt quá trình hình thành và phát triển của Phố Hiến luôn có mặt của người Hoa, dấu ấn của họ in đậm nét trong các di tích hiện tồn tại và trong đời sống sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng. Đến khi Hiến ty trấn Sơn Nam chọn làm trị sở thì vùng Phố Hiến trở thành một địa phương có dinh thự, quan lại, quân lính. Tên Phố Hiến xuất phát từ chữ Hiến với các tên gọi là Hiến Nam hay Hiến Doanh, vốn là cơ quan hành chính của trấn Sơn Nam. Mặt khác, tình hình loạn lạc, rối ren ở Trung Quốc càng tạo điều kiện cho người Trung Quốc phiêu bạt xuống phương Nam ngày càng đông. Họ đã theo thuyền xuống Phố Hiến và nhiều người đã ở lại đây, ngưởi Hoa chiếm ưu thế tuyệt đối, họ vừa buôn bán, vừa tham gia sản xuất một số mặt hàng thủ công, vừa làm môi giới cho thuyền buôn nước ngoài.

 

 

 

 

 

Một số hình ảnh về Phố Hiến xưa

 

Khởi đầu, Phố Hiến chỉ là một địa điểm tụ cư và diễn ra những sự trao đổi mua bán của cư dân trong vùng và các vùng lân cận. Đến thế kỷ XV-XVI nông nghiệp và thủ công nghiệp phát triển tạo ra những sản phẩm hàng hóa, lúc đầu là các hoạt động buôn bán qua mạng lưới chợ, sau đó, thương nghiệp ngày càng phát triển và trở thành hoạt động kinh tế mũi nhọn, đặc biệt là ngoại thương. Với sự thuận lợi là đầu mối giao thông trên trục sông Hồng, đồng thời là một tiền cảng của kinh thành Thăng Long thông ra biển, chính vì vậy đến thế kỷ XVI, Phố Hiến đã dần nổi lên như một đô thị và cảng buôn sầm uất “trên bến, dưới thuyền”. Nhờ chính sách hợp lý của triều đình, nhờ thu hút được vai trò kích thích của ngoại thương và đông đảo các thương lái nước ngoài, nhờ sự phát triển của bộ phận kinh tế hàng hoá trên địa bàn, Phố Hiến đã đạt tới sự thịnh vượng bậc nhất của một đô thị vào thế kỷ XVII. Các thương nhân Trung Quốc, Nhật Bản,  Xiêm, Mã Lai,… và sau đó, Bồ Đào Nha, Hà Lan, Pháp, Anh,… đến bờ biển Việt Nam ngày càng nhiều, mà nhà Lê – Trịnh thì chủ trương ngăn cấm việc ra vào tự do của ngoại kiều ở kinh đô, cho nên Phố Hiến đã trở thành một nơi trú chân của thương nhân nước ngoài. Đến giai đoạn này, hai trung tâm thương nghiệp lớn hình thành, Phố Hiến ở Đàng Ngoài và Hội An ở Đàng Trong. Thời kỳ đó, Phố Hiến không chỉ có hơn 2000 nóc nhà, phong cảnh phồn thịnh, hơn 20 phường mà còn xuất hiện hàng loạt khu phố người Hoa, thương điếm của thương lái ngoại quốc. Hàng xuất khẩu lấy từ Phố Hiến và vùng lân cận gồm sản phẩm như: tơ tằm, đồ gốm, quế, trầm,… Hàng nhập khẩu là các mặt hàng thiết yếu cho vua chúa như vàng bạc, thuốc súng đồ trang sức,… Tại sân chùa Hiến còn có bia ký dựng năm 1625 ca ngợi: “Hiến Nam danh thị tứ phương đô hội tiểu Tràng An dã” nghĩa là Phố Hiến nổi tiếng là tiểu Tràng An nơi bốn phương tụ hội. Vào thế kỷ sau, do sự thay đổi địa lý tự nhiên, sông Hồng đổi dòng không còn cảng sông ở Phố Hiến, một thời phồn hoa đô hội chính thức đi vào lịch sử. Phố Hiến đã đánh dấu cho việc mở cửa ra thị trường ngoại thương thúc đẩy nền kinh tế trong nước phát triển rực rỡ trong hai thế kỷ.

 

 

Qua những biến cố thăng trầm, thương cảng sầm uất không còn nữa, chỉ để lại cho hậu thế quần thể di tích Phố Hiến rêu phong, cổ kính và Nguyệt Hồ thơ mộng là minh chứng cho một quá khứ phồn thịnh, vang bóng một thời. Phố Hiến vẫn còn bảo tồn, giữ gìn được hơn 100 di tích lịch sử văn hóa có giá trị, trong đó có nhiều di tích được xếp hạng di tích tích lịch sử văn hóa quốc gia, 16 di tích tiêu biểu trong Khu di tích Quốc gia đặc biệt Phố Hiến như: Đền Mây, Văn Miếu Xích Đằng, đền Kim Đằng, đền Trần, đến Mẫu, đền Thiên Hậu, Võ Miếu, chùa Phố, đền Bà Chúa Kho, chùa Chuông, đình An Vũ, đền Nam Hòa, đền Cửu Thiên Huyền Nữ, đình – chùa Hiến, Đông Đô Quảng Hội, chùa Nễ Châu. Các di tích là sự kết tinh, hội tụ và giao thoa giữa phong cách kiến trúc thuần Việt và kiến trúc mang đậm dấu ấn và màu sắc Trung Hoa, là tư liệu vô cùng quý giá về lịch sử văn hóa. Cả một quần thể đã vẽ lên tầm vóc của một cảng thị Phố Hiến xưa, đồng thời phản ánh nhiều giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể của một vùng đất cổ với nhiều cộng đồng cư dân chung sống.

 

Đông Đô Quảng Hội - Thiên Hậu Cung được xây dựng tại trung tâm Phố Hiến Hạ khi xưa, nay là phố Mậu Dương, phường Hồng Châu, TP Hưng Yên. Nơi này là minh chứng cho thời kỳ phát triển hưng thịnh nhất của mảnh đất Phố Hiến.

 

Tuy không còn giữ được những nét nguyên bản, nhưng nhắc tới Phố Hiến là phải nói tới Đông Đô Quảng Hội, nơi hội họp của các thương nhân nước ngoài để mua bán, hợp đồng xuất nhập khẩu, định giá hàng hóa, điều hành các thương vụ ở Phố Hiến thế kỷ 16, 17, đồng thời đây cũng là trụ sở giao tiếp của người đồng hương Trung Hoa

 

Khu vực Dốc Đá cuối hồ Bán Nguyệt, được cho là cảng Vạn Lai Triều, nơi tàu thuyền thương nhân cập bến, là trung tâm Phố Hiến xưa với hoạt động giao thương sầm uất của các thương nhân vào thế kỷ 16, 17

 

Đền Mẫu hay còn gọi Hoa Dương Linh Từ, thờ bà Dương Quý Phi triều Tống, Trung Quốc, nằm cạnh hồ Bán Nguyệt tại đường Bãi Sậy, phường Quang Trung, TP Hưng Yên

 

Đền Mẫu cũng nổi tiếng bởi cụm cây sanh, si, đa cổ thụ có tuổi đời khoảng 800 năm ở phía trước cửa đền. Theo nhận định của nhà sử học Phan Huy Lê và Trần Quốc Vượng thì “đây là cây đa cổ nhất vùng châu thổ Bắc Bộ”. Lễ hội truyền thống đền Mẫu tổ chức từ ngày 10 đến 13-3 âm lịch hằng năm

 

Đình, chùa Hiến tọa lạc tại Phố Hiến Hạ thuộc trung tâm Phố Hiến xưa, nay là đường Phố Hiến với lối kiến trúc độc đáo mái đình cong. Đình Hiến được định danh từ thế kỷ 15, khi vua Lê Thánh Tông đặt trị sở Hiến ty tại vùng đất này, mở đầu cho thời kỳ hưng thịnh của Phố Hiến

 

Phía trước sân đình, chùa Hiến có cây nhãn tổ còn gọi là nhãn tiến vua với tuổi thọ gần 400 năm

 

Chùa Chuông được mệnh danh "Phố Hiến đệ nhất danh thắng", hiện nằm trên khu phố chùa Chuông, phường Hiến Nam. Chùa với nhiều hạng mục công trình mang đậm dấu ấn kiến trúc, mỹ thuật thời Lê đan xen thời Nguyễn như: Tam quan, nhà Tiền, Tiền đường, Thượng điện, hai dãy hành lang, nhà thờ Đức vua Thần Nông, nhà Tổ và nhà Mẫu

 

Hiện tại, chùa Chuông còn lưu giữ nhiều cổ vật, hiện vật rất có giá trị về mặt mỹ thuật cũng như lịch sử, văn hóa như các bức đại tự, câu đối, chuông đồng, cầu đá xanh, cây hương đá

 

Văn Miếu Xích Đằng, di tích tiêu biểu cho nền văn hiến và truyền thống hiếu học của người dân Hưng Yên. Văn Miếu Xích Đằng là nơi tôn thờ Đức Thánh Khổng Tử và các chư hiền của Nho gia. Cùng phối thờ với Khổng Tử là thầy giáo Chu Văn An, nhà sư phạm tài năng, đức độ thời Trần

 

Hiện vật quý giá nhất lưu giữ tại Văn Miếu là 9 tấm bia đá dựng dọc hai gian hồi tòa Trung từ và Hậu cung

 

Chùa Phố trên đường Trưng Trắc, phường Quang Trung. Xưa kia, đây là khu vực người Nhật và người Hoa tập trung sinh sống đã lập lên phố Bắc Hòa. Đây là di tích minh chứng cho sự tồn tại của người Hoa ở lại Phố Hiến sau thời kỳ hưng thịnh

 

Tương truyền, chùa Phố được khởi dựng vào cuối thời Lê, thời kỳ Phố Hiến đã và đang suy tàn, nhóm người Hoa còn lại ở Phố Hiến cùng với một số nhà từ thiện người Bắc Hòa đã xây dựng nên. Tổng thể các hạng mục chùa Phố mang đậm nét kiến trúc Trung Hoa cách tân. Ngoài thờ Phật, chùa Phố còn là trung tâm Phật giáo của Phố Hiến xưa cũng như thành phố Hưng Yên ngày nay.

 

Phố Hiến đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt quy hoạch tổng thể bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị đô thị cổ gắn với du lịch tại Quyết định số 744/QĐ-TTg ngày 27/5/2010. Tiếp tục khẳng định những giá trị về lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, ngày 31/12/2014, Thủ tướng Chính phủ đã có Quyết định số 2408/QĐ-TTg xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt cho Khu di tích Phố Hiến. 

 

Toàn cảnh Phố Hiến ngày nay

 

Dẫu thời gian có tàn nhẫn, Phố Hiến có bị lãng quên sau ánh hào quang của quá khứ, nhưng giá trị văn hóa vẫn còn đó, vẫn đọng lại trong lòng những người con Hưng Yên và những người mong tìm về với cội nguồn văn hóa.

 

------------------------------------------

 

 

Hồng bảo Kỷ lục được hiểu là những công trình Kỷ lục được thực hiện trong một thời gian dài, tích hợp những giá trị về kiến trúc, thẩm mỹ, văn hóa… để hình thành nên cho mai sau những di sản, đồng thời góp phần viết tiếp những câu chuyện mà cha ông đã gây dựng, từ đó góp phần định vị những giá trị địa phương nói riêng và Việt Nam nói chung vươn tầm khu vực và thế giới, góp phần định hình, phát triển hình ảnh du lịch địa phương nói riêng và đất nước nói chung thông qua những công trình biểu tượng.

Hành trình tìm kiếm TOP 100 Hồng bảo Kỷ lục Thế giới tại Việt Nam được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) giao cho Trung tâm TOP Việt Nam triển khai và đề cử đến Viện Kỷ lục Thế giới (World Mark) với mong muốn góp phần nhận diện, định vị, quảng bá hình ảnh quốc gia – địa phương ra thế giới. Dự án là một hành trình dài hơi và có thể tiếp nối từ thế hệ này sang thế hệ khác trong mục tiêu chung tạo ra những thay đổi về kiến trúc cảnh quan hiện hữu và quan trọng hơn là góp phần tạo nên những giá trị chiều sâu về văn hóa điểm đến hay lịch sử gắn liền với điểm đến.


Diệu Phi – VietKings (tổng hợp và biên tập, ảnh Internet)