Nhân dịp Giỗ Tổ Hùng Vương (mùng 10/3 ÂL, tức 26/4/2026 DL) và kỷ niệm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, đồng thời hướng tới 265 năm ngày sinh Danh thần Thoại Ngọc Hầu (1761–2026), UBND xã Thoại Sơn phối hợp cùng Ban Quản lý Di tích Đình thần Thoại Ngọc Hầu và Bia Thoại Sơn đã tổ chức Lễ hội Kỳ yên Đình thần Thoại Ngọc Hầu – Lễ hội Văn hóa truyền thống lần thứ I năm 2026. Sự kiện không chỉ mang ý nghĩa tưởng niệm, tri ân công lao của bậc tiền nhân có công khai phá, kiến tạo vùng đất Thoại Sơn, mà còn góp phần lan tỏa đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” đến cộng đồng.

 

Văn nghệ mở màn tái hiện điển tích Thoại Ngọc Hầu dâng sớ xin vua cho đào kênh, mở lối giao thương, góp phần khai phá và phát triển vùng đất Thoại Sơn nói riêng, An Giang nói chung (Ảnh: VietKings)

Các lãnh đạo tham dự lễ khai mạc Lễ hội Kỳ yên Đình thần Thoại Ngọc Hầu – Lễ hội Văn hóa truyền thống lần thứ I năm 2026. (Ảnh: VietKings)

Qua quá trình xem xét hồ sơ đề xuất từ địa phương và tham khảo các nguồn tài liệu của các nhà nghiên cứu, xét những giá trị đặc biệt về văn hóa, lịch sử, kinh tế,... đồng thời nhằm tri ân công đức các bậc tiền nhân, sáng ngày 26/4/2026 (tức mùng 10/3 ÂL), Tổ chức Kỷ lục Việt Nam đã chính thức trao bằng Tôn vinh giá trị nội dung Kỷ lục đến Ban Quản lý Di tích đình thần Thoại Ngọc Hầu và Bia Thoại Sơn với nội dung: "Kênh Thoại Hà – Một trong những kênh đào thủ công có quy mô lớn tại Nam Bộ, tạo tiền đề hình thành và phát triển hệ thống kênh đào phục vụ thủy lợi và giao thông đường thủy vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Công trình do Danh thần Thoại Ngọc Hầu chỉ huy lực lượng dân binh và nhân dân địa phương đào vào năm 1818. Trải qua hơn hai thế kỷ, Kênh Thoại Hà vẫn mang nhiều giá trị quan trọng về lịch sử, văn hóa, kinh tế, an ninh quốc phòng; là minh chứng tiêu biểu cho tầm nhìn, kỹ thuật lao động và quá trình khai phá, phát triển vùng đất Nam Bộ của cha ông”.

 

 

Bà Đào Thị Bích Huyền - Phó Chủ tịch UBND xã Thoại Sơn đại diện phát biểu và đánh trống khai mạc lễ hội (Ảnh: VietKings)

Bà Nguyễn Thị Quỳnh Ngọc - Tổng Thư ký Hội đồng Xác lập Tổ chức Kỷ lục Việt Nam, Phó Viện trưởng Viện Kỷ lục Việt Nam đại diện công bố Quyết định trao tặng bằng tôn vinh (Ảnh: VietKings)

 

Ban lãnh đạo Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) trao bằng Tôn vinh giá trị nội dung Kỷ lục đến Đại diện lãnh đạo địa phương và Ban Quản lý Di tích Quốc gia Đình thần Thoại Ngọc Hầu và Bia Thoại Sơn (Ảnh: VietKings)

 

Sau lễ khai mạc các đại biểu cùng thực hiện nghi thức dâng hương tại Di tích Đình thần Thoại Ngọc Hầu (Ảnh: VietKings)

Theo ghi chép, đầu thế kỷ XIX, vùng núi Sập hoang vu, mịt mù cây rừng cỏ dại, đất đai khai khẩn còn ít, dân cư thưa thớt, các lạch nước tuy có sẵn nhưng rất nhỏ hẹp, bùn đọng. Trước đây, sông Đông Xuyên (nay là Long Xuyên) chỉ kéo dài đến Ba Bần, mọi việc đi lại của ghe tàu từ các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long sang Rạch Giá, Hà Tiên và ngược lại phải dùng đường biển xuống Cà Mau. Đến năm 1817, khi được bổ nhiệm Trấn thủ Vĩnh Thanh, Thoại Ngọc Hầu đã sớm nhìn thấy yêu cầu cấp thiết của việc khai thông tuyến giao thông thủy. Trước khi tiến hành đào kênh Vĩnh Tế, ông chủ trương đào kênh Đông Xuyên – Rạch Giá. Theo “Bia Thoại Sơn”, sau khi được vua Gia Long chấp thuận, vào mùa xuân năm Mậu Dần (1818), việc đào kênh được tiến hành. Thoại Ngọc Hầu điều động khoảng 1.500 dân binh chặt cây, đào vét bùn lầy. Kênh đào theo lạch nước cũ, nhờ điều kiện thuận lợi, công việc tiến hành hơn 1 tháng là xong. Ban đầu kênh được biết đến với tên Tam Khê (còn gọi là Ba Lạch), nối liền Long Xuyên với Rạch Giá, bề rộng 20 tầm (hơn 50m); có chiều dài 12.410 tầm (trên 31km).

Là một trong những tuyến kênh trọng yếu của An Giang, kênh Thoại Hà đã tạo tiền đề cho sự hình thành, phát triển hệ thống kênh đào phục vụ thủy lợi và giao thông đường thủy tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long - Ảnh: Internet

Năm 1822, để ghi dấu công trình, Thoại Ngọc Hầu cho dựng bia và lập thôn Thoại Sơn. Vua Gia Long đã đổi tên kênh Tam Khê thành Thoại Hà, núi Sập thành Thoại Sơn, thể hiện sự ghi nhận đối với công lao khai phá. Công lao to lớn của Thoại Ngọc Hầu và những người dân binh tham gia đào kênh đã được người đời sau ghi nhớ và tôn vinh. Trong tác phẩm “Nam Kỳ phong tục nhơn vật diễn ca” (1909) của Nguyễn Liên Phong, hình ảnh con kênh Thoại Hà được khắc họa sinh động qua những vần thơ: 

“Đời Gia Long thập thất niên 

Ông Bảo hộ Thoại phụng truyền chỉ sai

Đào kênh Lạc Dục rất dài

Ngang qua núi Sập trong ngoài giao thông

Rồi vừa một tháng nhơn công

Giáp vô Rạch Giá thương nông đều nhờ”.

 

Kênh Thoại Hà là một trong những kênh đào sớm nhất ở miền Nam, có vị trí rất quan trọng trong giao thông vận tải đường sông và phát triển nông nghiệp, tạo điều kiện cho việc hình thành làng xóm và phát triển dân cư, nâng cao đời sống của người dân nơi đây

 

Sự ra đời của kênh Thoại Hà đã giúp vùng đất Vĩnh Thanh, TP.Rạch Giá, tỉnh Kiên Giang (nay là phường Rạch Giá, tỉnh An Giang) liên kết với các vùng lân cận, mở ra tuyến giao thông thuận lợi từ sông Hậu ra biển Tây, cho phép thuyền bè di chuyển trực tiếp mà không phải đi vòng đường biển. Đồng thời, kênh còn đóng vai trò quan trọng trong việc tiêu thoát lũ vào mùa nước nổi, cải thiện khả năng lưu thông thủy vận. Không chỉ dừng lại ở giá trị giao thông, kênh Thoại Hà còn góp phần tháo chua, rửa phèn, cải tạo đất đai, từ đó thúc đẩy hình thành làng xóm và mở rộng không gian sinh sống trên một vùng rộng lớn. 

Bên cạnh giá trị kinh tế, kênh Thoại Hà còn mang ý nghĩa chiến lược về quốc phòng khi tạo tuyến thủy đạo thông suốt từ sông Hậu ra biển Tây. Nhờ đó, việc vận chuyển hàng hóa, lương thực và điều động quân lực trở nên nhanh chóng, góp phần tăng cường khả năng phòng thủ và kiểm soát khu vực Tây Nam Bộ. Công trình đã làm thay đổi diện mạo vùng đất từ Long Xuyên đến Rạch Giá, đồng thời góp phần khẳng định chủ quyền và đặt nền tảng cho hệ thống phòng thủ của nhà Nguyễn. Tầm nhìn chiến lược của Thoại Ngọc Hầu đã đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển của Thoại Sơn sau này.

 

 

Kênh Thoại Hà ngày nay - Ảnh: Internet

 

Ngày nay, với hơn 38.000ha đất sản xuất nông nghiệp và trên 15.000 hộ tham gia canh tác, huyện Thoại Sơn, An Giang (nay là 6 xã mới Thoại Sơn, Óc Eo, Định Mỹ, Phú Hòa,Vĩnh Trạch và Tây Phú) được xem là một trong những điểm sáng trong phát triển nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới. Theo người nhân địa phương nhận định nhờ có kênh Thoại Hà đảm nhiệm vai trò dẫn nước rửa phèn và điều tiết thủy lợi, sản xuất nông nghiệp địa phương đã chuyển mình mạnh mẽ, từ 1 vụ lên 2 vụ, rồi 3 vụ mỗi năm, kéo theo năng suất và sản lượng không ngừng gia tăng. Nhờ đó, Thoại Sơn đã vươn lên trở thành địa phương đi đầu trong phong trào xây dựng nông thôn mới khi đạt chuẩn huyện nông thôn mới vào năm 2018 và đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao vào năm 2023, vượt tiến độ đề ra. 

Trải qua hơn hai thế kỷ, cùng với Kênh Vĩnh Tế, Kênh Thoại Hà vẫn mang nhiều giá trị quan trọng về lịch sử, văn hóa, kinh tế; là minh chứng tiêu biểu cho tầm nhìn, kỹ thuật lao động và quá trình khai phá, phát triển vùng đất Nam Bộ của cha ông. Ngày nay, kênh tiếp tục phát huy vai trò như “mạch sống” của địa phương, góp phần quan trọng thúc đẩy nền nông nghiệp An Giang phát triển bền vững và hiệu quả.

 

Kênh Thoại Hà sau hơn 200 năm vẫn không ngừng phát huy vai trò như “mạch sống”, góp phần làm nên sự trù phú, phồn thịnh của vùng đất Thoại Sơn - An Giang và cả vùng Tứ giác Long Xuyên ngày nay. 

 

Thoại Sơn hôm nay có nhiều thay đổi, từ thị tứ đến làng quê sum vầy, cuộc sống ấm no, tất cả nhờ công đức của các bậc tiền nhân, trong đó có công rất lớn của danh thần Thoại Ngọc Hầu. Đình Thoại Ngọc Hầu và Bia đá Thoại Sợn được dựng lên để ghi nhớ công ơn của Danh thần Thoại Ngọc Hầu - người có công lớn trong việc khai phá vùng biên thùy Tây Nam ngày nay. Hàng năm, vào ngày mùng 10,11,12 tháng 3 (âm lịch), dòng người từ khắp mọi nơi về núi Sập để tham dự lễ hội Kỳ yên đình Thoại Ngọc Hầu. Đây là lễ hội lớn nhất trong năm của huyện Thoại Sơn. Lễ hội là dịp để mọi người tưởng nhớ công lao to lớn của danh thần Thoại Ngọc Hầu trong việc khẩn hoang, khai phá vùng đất Thoại Sơn, An Giang nói riêng và vùng đất Nam Bộ nói chung.

 

 Năm 2021, Di tích Đình thần Thoại Ngọc Hầu đã vinh dự được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) trao tặng bằng Tôn vinh giá trị Kỷ lục Việt Nam

 

Bên cạnh đó, Kênh Thoại Hà là kênh đào thứ hai do Danh thần Thoại Ngọc Hầu chỉ huy thực hiện đón nhận bằng Tôn vinh giá trị Kỷ lục Việt Nam; trước đó, Kênh Vĩnh Tế cũng đã được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) ghi nhận và trao bằng xác lập Kỷ lục, qua đó cho thấy tầm nhìn chiến lược và công lao to lớn của ông trong công cuộc khai phá, định hình diện mạo vùng đất phương Nam.

 

 

Trải qua hơn hai thế kỷ, những giá trị mà Danh thần Thoại Ngọc Hầu để lại vẫn in đậm dấu ấn qua dòng chảy của Kênh Thoại Hà – công trình vừa mang chiều sâu lịch sử, vừa tiếp tục góp phần nuôi dưỡng sự phát triển bền vững của vùng đất hôm nay. Việc Tổ chức Kỷ lục Việt Nam tôn vinh giá trị kỷ lục thêm một lần khẳng định tầm vóc và ý nghĩa lâu dài của công trình trong tiến trình phát triển vùng Tây Nam Bộ. Những di sản ấy trở thành niềm tự hào của An Giang, đồng thời là minh chứng sinh động cho ý chí, trí tuệ và khát vọng vươn lên của cha ông trong tiến trình mở cõi.